15:68. (12) Wodospady, których nie ma, czyli Great Falls, Montana (poniedziałek)

[poprzedni odcinek] [następny odcinek]

Od wyprawy do Montany niedługo minie rok (początek września 2014), a ja nawet nie dojechałam jeszcze do połowy zapisków... wracamy zatem wspomnieniowo i zaczynamy od mapki.

Chociaż miasto zostało nazwane od wielkich wodospadów na Missouri, dziś z katarakt zostało już niewiele; na rzece pobudowano tamy i elektrownie (stąd przydomek Great Falls – Miasto Elektryczności) i wodne pióropusze poznikały.

A były piękne – tu właśnie Lewis zapisał, że to najpiękniejszy widok, jaki kiedykolwiek miał przed oczami. W Visitor Center udało mi się upolować czarno-białą fotografię z czasów przedtamowych:

Dziś wjeżdża się na kilka punktów widokowych i ogląda tamy oraz pozostałości wodospadów.

Kiedy Lewis i Clark dotarli do tego miejsca (płynąc pod prąd ze wschodu i południa), musieli, rzecz jasna, obejść wodospady lądem. Transport łodzi i wszelakiego bagażu zajął im miesiąc i zaczęli się nawet obawiać, czy zdążą przejść tego roku przez góry. Po raz kolejny ich wyprawa nie mieści mi się w głowie.

15:67. koraliki, które czekały

Wiadomo powszechnie, że człowiek (typu chomik w szczególności) cieszy się z posiadania przedmiotów; nawet maleństwa rozmaite dają mu satysfakcję, bo sobie może popatrzeć, podotykać... Ale o wiele fajniej jest, jeśli wreszcie się je "przetworzy" i takie przykładowo koraliki przechodzą ze stanu wolnego w pudełeczkach do postaci zorganizowanej w sznurki.

I szkiełko millefiori, otrzymane w prezencie dawno temu, dostaje w ten sposób granatową obstawę - prostą i skromną, żeby wszystkie światła skierowane były na kolorowe kwiatuszki.

W drugiej kolejności zajęłam się serduszkiem zakupionym ho-ho-temu na kiermaszu, gdzie sama sprzedawałam kartki. Przedmiocik wykonany jest recyklingowo z puszki po Arizona Tea. Zaopatrzony był pierwotnie w grube, jasnosrebrzyste kółko, jakoby aluminiowe, ale zamieniłam je na żyłkę od razu przechodzącą w nośnik koralików.

Serduszko ma, niestety, pewną wadę: jest bardzo lekkie, mimo że pani producentka zaopatrzyła je od spodu w warstwę plastiku. Prosiłoby się, żeby przylepić mu od spodu kawałek jakiego ołowiu, całkiem jak swego czasu w Polsce dociążano listy :) Lekkość materiału powoduje, że cały naszyjnik nie ma motywacji do pozostawania na szyi w pozycji centralnej. Ale i tak mi się podoba, przywiązana jestem do tego wzoru, przypominającego azjatyckie sakura - kwiaty wiśni.

I na koniec jeszcze koraliki przypominające sea-glass czyli szkiełka oszlifowane falami morza czy jeziora - zerwały mi się dawno, kilka lat temu, i czekały w pudełeczku na zainteresowanie. Ot, taki bardzo uniwersalny zestaw, pasujący do wszystkiego.

15:66. między rudą, węglem i wapieniem

Ostatnią atrakcją długiego weekendu był kolejny park stanowy - Fayette State Historic Site. Ponieważ nad opisywanym wcześniej szmaragdowym źródełkiem zakupiliśmy już "przepustkę" do michigańskich parków stanowych, tu wjechaliśmy za darmo. Zaparkowaliśmy pod visitor center i, ignorując na razie jego wnętrze, pomaszerowaliśmy od razu do skansenu.

Park znajduje się na cypelku na Jeziorze Michigan. Patrząc z góry, łatwo można zrozumieć, dlaczego zatoczka kojarzy się ze ślimaczą muszlą:

Najatrakcyjniejsze struktury to oczywiście wielkie stare piece do wytopu żelaza. Zbudowano je w znakomicie przystosowanym do tego miejscu, gdzie dostępne były rudy, drewno i wapień, a także woda jako środek transportu. Tuż obok stoi jeszcze jedna dymarka do produkcji węgla drzewnego - było ich więcej, ale i tak nie starczało, węgiel zwożono z całej okolicy.

Całe przedsięwzięcie nie trwało, niestety, długo - może ze ćwierć wieku. Po pierwsze, zmalał trochę popyt na żelazo, a po drugie - wyciupano całe okoliczne lasy i zwyczajnie nie było z czego robić węgla. Miasteczko przez jakiś czas było też uzdrowiskiem, a potem przekształcono je w park stanowy, gdzie można pooglądać nie tylko zabytki związane z hutnictwem, ale również towarzyszące im zabudowania jak hotel, ratusz, dom dyrektora, operę (!), szkołę, sklepy, bank... jak to zwykle w małym miasteczku.

Pomieszczenie ze sceną i widownią,
szumnie nazywane operą.

Autografy aktorów na ścianie za sceną.

Hotel

Jadalnia w domu zarządcy huty.

Scrrrrrrapbook!

Skansenów i starych miasteczek widzieliśmy już sporo, ale w żadnym nie było jeszcze domu prezentującego dawne techniki budowania - ścian konstruowanych z drobnych deszczułek i potem tynkowanych. T bardzo się uradował tym eksponatem, choć dla niego nie jest to znów taka nowość, bo zdarzało im się remontować stare chicagowskie domiszcza budowane jeszcze w taki sposób.

Chodziliśmy sobie zatem po tych domach, wsadzaliśmy nos do pieców i dymarek, dumaliśmy nad malowniczą zatoczką - ale trzeba pamiętać, że kiedy miasteczko było "żywe", nie dreptało się po zieloniutkich, równo skoszonych trawnikach i nie wdychało świeżego powietrza lekkiej bryzy znad jeziora. I cisza też na pewno tam nie panowała.

Na niektórych tablicach informacyjnych zamieszczono zdjęcia z tamtego okresu (a potem udało mi się jeszcze namierzyć internetowe archiwum, gdzie można sobie powoli oglądać fotografie w powiększeniu). Patrzę na twarze - dwudziesto-, trzydziestolatków, a nawet młodszych chłopaków - i próbuję sobie wyobrazić, jak wyglądało ich życie w tym miejscu, brudnym, hałaśliwym, z ogromnie ciężką pracą. Jak wędrowali pod górkę spod pieców do chałup, gdzie też nie było wielkiego bogactwa.

Kobietom też nie było łatwo - nawet zrobienie prostego prania wymagało długiego wstępu w postaci przytachania wody z jedynej pompy w mieście, zagrzania jej - a do tego znów konieczne jest drewno, potem palenie w piecu... a ja wrzucam do pralki, przekręcam pokrętło i nawet do tego mam czasem lenia.

Trzeba jednak zbierać się w drogę powrotną. (W tamtych czasach przejazd do Chicago - sześć godzin na południe - stanowił pewnie wielką wyprawę, a kto wie, czy nie podróż życia.) Zatrzymujemy się jeszcze w visitor center, oglądamy makietę i... kupujemy lody, co raczej w takich księgarenkach należy do rzadkości. Są to jednak jakieś lokalne specyjały, więc warto spróbować.

Uruchamiamy następnie audiobooka - Skrzypka na dachu - i suniemy najpierw do główniejszej drogi (nasz cypelek to raczej zabipie), a potem na autostradę. Do wygodnego mieszkania, gdzie ciepła woda płynie prosto ze ściany, a pranie robi się prawie-że samo.

15:65. tratwą po zielonym oczku

W drodze powrotnej mieliśmy w planie trzy krótkie przystanki, które, jak to często bywa, okazały się o wiele dłuższe. Pierwszym była osobliwa struktura hydrologiczna - most syfonowy. Nijak nie mogliśmy sobie tego wyobrazić, bo też i przekład siphon bridge na most syfonowy nie jest zbyt szczęśliwy.

Chodzi o to, że dawno temu papierni potrzebna była energia spadającej wody i aby ją uzyskać, podwyższono jej poziom za pomocą tamy - ale kawałek dalej, poza miastem, żeby uniknąć zatopienia terenów mieszkalnych. Papiernia ulała następnie z betonu szerokie koryto, powyżej poziomu rzeki, żeby tę wyższą wodę prowadzić. Nieco wyżej jeszcze był most, w kolejnym korycie - ale umiejscowiony tak, że poziom jezdni był poniżej poziomu wody.

Dziś trochę trudno to sobie wyobrazić, bo woda w korycie płynie o wiele niżej, między nią a dnem mostu jest oczywiście przestrzeń. Nawet ze zdjęć ciężko wywnioskować, o co w tej strukturze chodzi. Dopiero na miejscu doznaliśmy oświecenia.

[mnóstwo zdjęć z różnych źródeł]

Tuż obok "syfonowego mostu" jest jeszcze małe miejskie muzeum z elegancką, ceglaną wieżą wodociągową w roli głównej. Zwiedza się ją nawet - ale nie wczesnym niedzielnym porankiem.

Atrakcja druga to park stanowy zawierający The Big Spring - w tubylczym języku Kicz-iti-kipi. Jest to śliczne szmaragdowe jeziorko, zasilane od spodu źródłem wypychającym ponad sześćset litrów na sekundę. Uważa się je za jeden z przyrodniczych cudów stanu Michigan - i rzeczywiście jest niezwykłe, nigdy jeszcze czegoś takiego nie widzieliśmy.

Zwiedza się je w podobnie niezwykły sposób: zbudowano mianowicie rodzaj drewnianej tratwy z prostokątnym otworem na środku. Tratwa jest samoobsługowa, można powiedzieć - poruszana jest mięśniami zwiedzających. Turysta kręci wielkim kołem, a tratwa powolusieńku przesuwa się na linie - na tyle wolno, że nie robi fal i przez dziurę na środku można obserwować dno jeziorka.

A cóż się tam nie dzieje! Wiszą pnie i gałęzie starych drzew, obrośnięte minerałami, pływają mniejsze i większe ryby. Najważniejsze jednak są miejsca, z których wypływa woda - widać nad nimi kłębiące się chmury piasku. I tak od tysięcy (?) lat.

Dobrze, że w wyglądzie tratwy jest postęp - niedługo po odkryciu tego pięknego miejsca jego zwiedzanie było o wiele bardziej ryzykowne:

Chcieliśmy sobie kupić w parkowym sklepiku jakiś suwenir, najlepiej magnesik na lodówkę, ale niestety, trzeba było się ograniczyć do widokówek i kubka. Kubek właściwie jest równie dobry jak magnesiki - chodzi o to, żeby souvenir spełniał rzeczywiście swoją funkcję i przypominał o danym miejscu, żeby odbywało się łacińskie sub-venire, z którego bierze się to słowo, czyli żeby przychodziło do głowy, wypływało gdzieś z czeluści rozumu, całkiem jak ta woda w źródełku. Jeśli się taką pamiątkę upchnie gdzieś w szufladzie, to kiszka, nie spełnia swojej funkcji. Dlatego nasze ściany pełne są różnych drobiazgów z pozawieszanymi na nich wspomnieniami :)

Na zdjęciu satelitarnym widać parking i jeziorko, a na nim
tratwę i nawet linę, po której się przesuwa :)

15:64. perfekcyjne pasemka, zardzewiałe skały

Przez milenia (?) kontaktu z siłami natury skały na południowym brzegu Jeziora Górnego nabyły tak niezwykłych kolorów, że trudno jest sobie wyobrazić ich intensywność i wzory, które robią się "same". Barwy są tym bogatsze, że co kawałek płynie z wysokiego klifu jakiś wodospadzik, a i z samego wnętrza kamienia przesączają się strumyczki. Do tego jeszcze wilgoć z fal u ich podnóża - wszyscy wiedzą, że mokry kamień bywa przeważnie ładniejszy od suchego, bledszego kamienia.

Na niewielki stateczek wsiedliśmy na przystani w Munising. Na górnym, otwartym pokładzie brakło już miejsc, ale to nic, bo i tak przymierzaliśmy się właściwie do siedzenia na dole, w zamkniętym pomieszczeniu. Na górze tak naprawdę jest zimno, a z dołu człowiek czuje się jakoś bliżej tych wszystkich cudów, bardziej na wyciągnięcie ręki.

Byliśmy mniejszością rasową w podróżującej grupie - ogromną większość stanowili pasażerowie wyglądający na Hindusów. Była też jedna para polska, która pozostawiła bardzo niemiłe, rasistowsko-chamskie wrażenie (czemu ja mam takie szczęście, że trafiam co po chwilę na Polaków, za których wstyd??) Na szczęście mieniące się w słońcu kolory klifów i towarzysząca im szmaragdowa woda jeziora pozwalają zapomnieć o człowieczej niedoskonałości.

Płynęliśmy zaskakująco daleko - już myślałam, że będziemy zawracać, a tu jeszcze jedna zatoczka, i jeszcze jedna, i kolejna. Do jednej z nich, ledwo co większej od statku, nawet wpłynęliśmy - to prawie jak garaż, bo skały zwężają się ku górze, wystarczyłoby rzucić jakąś plandekę.

Oprócz tego były wspomniane wodospady, ciekawe formacje - Zamek Górników, Głowa Indianina, Wielki Portal, Okręt Wojenny, Wazon z Kwiatami. Zatoczki też mają niebylejakie nazwy: Painted Coves, Coves of All Colors, Rainbow Cave.

Zamek Górników

Wazon z kwiatami

Ciekawostką jest też sosna rosnąca na wąskiej skalnej wieżyczce, gdzie, jak mówił przewodnik, nie ma wystarczającej ilości gleby, aby zapewnić jej składniki odżywcze, więc drzewo sięga grubachnymi korzeniami na stały ląd.

I jeszcze wspomnieć trzeba o starej drewnianej latarni morskiej na wyspie Grand Island - omal nie przepadła, bo była już w stanie mocno rozlatującym się, ale ukonstytuowała się mocna grupa, zebrała fundusze i odrestaurowała budynek, pozostawiając go jednak w stanie "rustykalnym", niepomalowanym, bo ponoć tak jest bardziej malowniczo.

(Tu można sobie obejrzeć piękne zdjęcia w połączeniu z mapką jeziornej wycieczki.)

Wysiadając ze statku mieliśmy jeszcze okazję przyjrzeć się przygotowaniom do pokazu fajerwerków: całe zestawy grubszych i cieńszych żelaznych tub i rurek, niektóre pooklejane folią aluminiową i taśmą malarską, poznaczone tajemniczymi wyrazami. Oj, będzie się działo!

W ramach wisienki na torcie wsadziliśmy jeszcze nos na punkt widokowy na wzgórzu ponad miastem - mgieł w okolicy już oczywiście nie było, ale na horyzoncie widać było białe tumany, gdzieś tam w kierunku wspomnianego poprzednio cmentarzyska statków i latarni Au Sable. Wieczór był jednak całkiem suchy i noc takoż - i dobrze, bo rano trzeba było już zwijać domek i kierować się na południe, do Illinois.

15:63. to the lighthouse

Z rezerwatu pojechaliśmy na północ, do miejscowości Grand Marais, skąd można sobie zwykle obejrzeć Jezioro Górne - ale nie dziś, bo wszystko dokładnie zasłaniają mgły. Podążyliśmy zatem na wschód, z powrotem ku Munising, zatrzymując się w kilku punktach narodowego wybrzeża - Pictured Rocks National Lakeshore. 

Zaczęliśmy od wodospadu Sable Falls - z parkingu miało być niedaleczko, więc czemu nie, choć spadającej wody już się naoglądaliśmy. Opisy szlaku jakoś jednak zapominają nadmienić, że trzeba również pokonać sporą odległość w pionie, wyrażającą się w stu sześćdziesięciu dziewięciu drewnianych schodach :)

Na kolejnym przystanku - nadal we mgle, przed-idący mówili, że nie ma się co pchać po piachu nad jezioro, bo i tak nic nie widać - namierzyliśmy szopę ze sprzętem używanym przez drwali, a w szczególności wóz z trzymetrowymi kołami, służący oczywiście do transportu wielkich pni.

Głównym celem była Hurricane River, rzeka wpływająca na plażę kilkoma drobnymi wodospadami, a następnie rozplatająca się na piasku w drobne strumyczki docierające do jeziora. Stamtąd planowaliśmy półtoramilową wędrówkę do latarni Au Sable (bo latarni nigdy nie jest za wiele). Na początku przymierzaliśmy się nawet do wędrówki plażą - w końcu po mokrym piasku idzie się dość łatwo. Prędko jednak z tego pomysłu zrezygnowaliśmy, bo drogę zagrodziły skały nie do przejścia. Zlecieliśmy więc jedynie tam, gdzie drogowskaz nęcił informacją o wraku. Rzeczywiście, jeden nam się udało zobaczyć, choć słabo.

Ten odcinek wybrzeża był dla żeglarzy bardzo niebezpieczny - jest na nim tyle wraków, że niektórzy nazywają go cmentarzyskiem (istnieje nawet podwodny wrakowy rezerwat). Noe dość, że panowały tu zupełne ciemności, bo nie było żadnych osad, to jeszcze warunki przyrodnicze powodują notoryczne zderzanie się frontów i tworzenie gęstych, długotrwałych mgieł. Dziś akurat można sobie wyobrazić, jak stresujące jest poruszanie się, kiedy nie widać prawie nic. Z tej przyczyny w 1874 r. zbudowano wspomnianą latarnię Au Sable, wysoką na około 30 metrów i widoczną z ponad 20 kilometrów.

Budynek jest bardzo sympatyczny i siedzą w nim dwie niezwykle entuzjastyczne panie. Nie mieliśmy jednak czasu na dłuższe pogaduchy, ani tym bardziej na zwiedzanie z przewodnikiem, choć na pewno usłyszelibyśmy niejedną fascynującą historię. Trzeba było dreptać z powrotem, żeby zdążyć na statek.

W lesie nieraz zachwyciłam się mikroświatem - podobnie jak podczas poprzednich podróży w te okolice bez trudu odkrywaliśmy różne rodzaje chrobotków, widłaki, oczywiście mchy i paprocie, a także cudne róże, o jaskrawych płatkach, niemal świecących wśród wilgotnej leśnej zieleni jak małe latarenki.

Zatrzymaliśmy się jeszcze na moment przy Tannery Falls, choć widzieliśmy je już raz z góry - teraz podeszliśmy od dołu i mogliśmy sobie wejść do środka, za wodnistą kurtynę.

Potem jeszcze szybka pizza w centrum Munising... to znaczy mieliśmy nadzieję, że będzie szybka, bo okazało się, że trzeba czekać dobre pół godziny, ale smakowitość znakomicie to czekanie wynagrodziła. Obawialiśmy się też, że będziemy musieli pójść w ślady hinduskiej wycieczki, która rozłożyła się ze swoimi pizzami na pobliskim trawniku, jako że wnętrze pizzerii zostało opanowane przez inną grupę z Subkontynentu. Udało się jednak dopaść dwa wolne krzesła i kawalątek blatu, gdzie wygłodzeni połykaliśmy wtrymiga smakowite trójkąty z ciągnącym się serem i pieczarkami. Mniam.